De geheime wereld van een laat-Middeleeuws verteller Mattaeus Pipelare (ca 1450 - ca 1515)

KategorieProject Weeks
Vergangenes Datum 19 06 2011

De geheime wereld van een laat-Middeleeuws verteller

Mattaeus Pipelare (ca 1450 - ca 1515)

 

Programma:

 

'Kyrie', Gloria' & 'Credo': Missa Floruit egregius infans livinus in actis

(A-Wnh 11883, ff306r-315r)

 

Antiphon: Salve regina (uit een psalterium van de Minderbroeders te

Tongeren: Den Haag, Koninklijke Bibliotheek 71 A 6)

 

in alternatim met

 

het motet: Salve regina a5

(D-München BS 34,ff25v-29r)

 

'Sanctus' & 'Agnus dei": Missa Floruit egregius infans livinus in actis

 

 

 

Uitvoerenden:

Cantus Modalis workshop deelnemers: Naomi Yasumura,

Marsja-Mudde van Loon, Maaike Feijten-Ditters, Wennie Thijs,

Thea Scholten, Thomas Op de Coul, Milo Machover, Chris Gray,

Paul Smit (trombone/middeleeuwse schuiftrompet), Paul Shannon,

Hidesato Sugiyama, Pieter Jan Aartsen, Joost van Leeuwen en Ton Debets.

 

Het concert staat o.l.v. Rebecca. Stewart, m.m.v. Kaspar Ditters.

 

Cantus Modalis heeft als primaire doelstelling het herontdekken van niet alleen de geschreven maar ook de niet-geschreven modale geheimen van de componisten uit de laat middeleuwen en vroeg Renaissance. Cantus Modalis is tevens een centrum van waaruit muziek-workshops worden gegeven. Dit concert programma is het eindproduct van zo'n workshop.

 

Toelichting:

 

 

 

Men neme een bekende 15e-eeuwse Gentse abt en een al even bekende Gentse heilige die beide een geheim met zich mee dragen, voege daarbij een geheimzinnige mis van een componist wiens levensloop eveneens in nevelen gehuld is, en men heeft een programma dat - hoe kan het ook anders - geheel in het teken van geheimen staat.

 

 

 

Raphaël de Marcatellis (1437-1508) de abt van de beroemde St. Bavo-abdij te Gent, was immers een buitenechtelijke zoon van Hertog Philips de Goede van Bourgondië. Van Livinus, beschermheilige van diezelfde St. Bavo, is men niet zeker of hij wel echt heeft geleeft. DeMissa Floruit egregius infans livinus in actis van de Vlaamse componist Matthaeus Pipelare ten slotte, is in feite het grotendeels 12e-eeuwse officium voor Livinus geplaatst in een 4-stemmige ordinariummis. (Het enige dat we van Pipelare weten is dat hij koorleider in de kathedraal te 's-Hertogenbosch was tussen 1498 en 1500, en dat hij daarvoor in Antwerpen werkte.) De vier stemmen van deze mis belichten om beurten - en soms zelfs tegelijkertijd - aspecten van het levensverhaal van St Livinus terwijl de resterende begelijdende stemmen de woorden van het mis-ordinarium zingen.

 

 

 

Het grootste geheim is echter dat deze mis mogelijk niet alleen het verhaal van deze heilige zelf heeft willen vertellen, maar wellicht ook dat van een belangrijke figuur uit de omgeving van Pipelare. Volgens dr. Klaas van der Heide, een specialist op het gebied van de symbolisme van multi-textuële composities in Bourgondië in de tijd van Keizer Maximiliaan, zou Pipelare's bijzondere, en vernuftig geconstrueerde Missa de Sancto livino wel eens het best bewaarde geheim van dit wenig bekende genre kunnen bevatten. Volgens hem zou de Vita van St. Livinus, en dan met name die gedeelten daaruit die Pipelare selecteerde voor zijn mis, door de componist zijn gebruikt om belangrijke momenten in, en aspecten van het leven van De Marcatellis kunnen zijn. In het laat-middeleeuwse denken speelden geheimen en verborgen verwijzingen een grote rol en wat was er nu mooier dan het verhaal van De Marcatellis te vertellen middels dat van zijn eigen schutspatroon? De aanleiding tot het componeren van dit verhaal zou dan de wijding kunnen zijn van De Marcatellis tot Bisschop van Rhosus (in Klein Azië) op 8 augustus 1487 te Brugge. Ter illustratie van deze hypothese volgen hier enkele van de meest in het oog springende vergelijkingen:

 

 

 

1. In het tweede 'Kyrie' wordt verhaald van de koninklijke afkomst van Livinus' moeder. De rest van deze tekst, waarin het gaat over Livinus' vader, die waarschijnlijk raadsheer en raadslid was, laat Pipelare weg. Een mogelijke reden hiervoor: Philips de Goede, graaf van Bourgondië, hoe machtig ook, zou, als onwettige vader van Marcatellis, nooit kunnen worden aangehaald binnen een liturgische context.

 

2. In het Qui tollis gedeelte van het 'Gloria' bezingt de cantus firmus-tekst de officiële koninklijk godsdienstige verantwoordelijkheden van de jonge Livinus. Marcatellis werd, nauwelijks een jaar na de voltooiing van zijn theologiestudie in Parijs, benoemd tot abt van de abdij van Oudenburg.

 

3. Sommige teksten in het 'Credo' bezingen de spiritualiteit en de roem van de volwassen en dan geheiligde Livinus. In dit licht gezien krijgt Marcatellis' positie als abt van Livinus' eigen en zeer machtige St. Bavo in Gent wel een bijzondere betekenis.

 

4. In het 'Sanctus' wordt melding gemaakt van het eerbetoon dat koningen aan de heilige Livinus bewijzen, en van de dienstbaarheid, hem door zijn volk betoond. Marcatellis bekleede niet alleen hoge functies binnen de kerk, maar zijn invloed en aanzien op politiek en intellectueel terrein alsmede in de wereld van de handel waren wellicht nog groter.

 

5a. De Livinus-tekst die samenklinkt met het Et iterum van het 'Credo', spreekt over de grote menigte van gelovigen die een speciaal feest vieren ter ere van de heilige. In de St. Bavo waren er wel vier van dergelijke feesten.

 

5b. Het tweede 'Agnus dei' bezingt de triomftocht waarin Livinus zich aan zijn volk toont. In Pipelare's mis zijn de laatste delen van het 'Gloria', 'Credo', het tweede 'Hosanna' en het laatste 'Agnus dei' muzikaal gelijk aan elkaar; de muziek van deze delen heeft een uitgesproken processie-achtig karakter. Het is hierbij van belang op te merken, dat de belangrijkste

 

religieuze processie in Gent in de 15e eeuw die was, waarin het gebeente van Livinus heen en weer door de stad werd gevoerd.

 

Volgens Van der Heide kunnen de teksten genoemd onder 5a) en 5b) betrekking hebben op de inauguratie in Brugge, op 8 augustus 1487, van Marcatellis als bisschop van Rhosus. Zo'n inauguratie werd dan zeker omlijst met de nodige pracht en praal. Wat zou voor deze gelenheid passender zijn geweest dan een speciale Livinus/Marcatellis-mis van de bekende Mattaeus Pipelare, die na zijn dood door het muziektheoreticus Ornithoparcus werd bejubeld als een componist wiens werken 'rechtstreeks ontspringen uit de Fontein der Kunsten'?

 

 

 

Ondanks haar ingewikkelde structuur is de Missa de Sancto Livino, waarschijnlijk mede vanwege de gelegenheid waarvoor Pipelare haar mogelijk componeerde, een levendige, vrolijke mis die ook de luisteraar van nu nog kan boeien. Pipelare's mis blijkt inderdaad een meesterwerk te zijn, vol verborgen associaties en structurele vondsten, gecombineerd met een duidelijk gevoel voor drama dat tot uiting komt in de plotselinge veranderingen van metrum, tempo, modaliteit, stem-functie en Vita vertellers. Een minder opvallend maar uiteindelijk zeer bepalend structureel fenomeen is Pipelare's beslissing om één Livinus tekst te combineren met één specifieke mis-tekst. (zie: Teksten). Vaak functioneert de ene tekst als symbolisch verrijking van de andere. Pipelare's gevoel voor tekst betekenis ging nog verder: in zijn keuze om een belangrijke mistekst zonder Livinus-verhaal te belichten, maar ook om minder geschikte teksten in de 'Credo' (zoals filium dei unigenitumEt incarnatus est... sedet ad dexteram patris en Confiteor unum baptisma in remissionem peccatorium) gewoon weg te laten.

 

 

 

Als een duidelijke indicatie van de veelzijdigheid van Pipelare - en als moment van reflectie in het midden van zijn Missa de Sancto livino - wordt Pipelare's vijfstemmige motet Salve Regina tussen het 'Credo' en het 'Sanctus' gezongen. Dit is een zeer fraai uitgewerkt stuk gebaseerd op de bekende Maria antifoon, die hier canonisch in twee stemmen te horen is. De motet wordt alternatim gezongen met de stilistisch erbij passende Gregoriaanse antifoon uit een psalterium van de Minderbroeders te Tongeren. De compositiestijl hierin is een uitstekend voorbeeld van de hoogtij van de Franco-Vlaamse polyfonie, met korte imiterende frasen en gesyncopeerde ritmes die aan het einde tot rust komen in het indrukwekkende en serene O Pia.

 

(Tekst: dr. Rebecca Stewart)

 

 

Teksten:

 

(M: mis // L: Livinus // N: Nederlandse vertaling van de Livinus Vita.)

Om de vaak markante relatie tussen positie en betekenis van veel woorden uit de Vitaen de mis duidelijk te maken, wordt er hier een poging gemaakt om ze min of meer onder elkaar te plaatsen. Hierdoor wordt de Nederlandse vertaling soms wat 'interessant'. Omdat de woorden van het misordinarium goed bekend zijn wordt alleen de Vita vertaald. Waarschijnlijk heeft Pipelare bepaalde woorden uit de mis alleen gezet om hun 'heilige' betekenis niet in verwarring te brengen door de Livinus-Vita. Hier zijn ze ondergestreept.

 

Kyrie:

M: Kyrie eleison...

L: Floruit egregius infans Livinus in actis.

N: Schitterde knaap Livinus door zijn opmerkelijke daden.

 

Christe:

M. Christe eleison...

L. Intendens / scotia quem genuit / summus animum /

N. Hij richtte hem, / een Schot van geboorte, / zijn ziel op het allerhoogste. /

 

L. Patronum / puerilibus annis / Gallia sentit.

N. Als haar patroon / in zijn kinderjaren / zag Gallia (Frankrijk) hem.

 

Kyrie:

M. Kyrie eleison...

L. Livinus fuerat matre Agalmia / ex regali ortus prosapia.

N. Livinus was via zijn moeder Agalmia / geboren uit een koninklijk geslacht.

 

Gloria in excelsis deo:

M. Et in terra pax / hominibus bone voluntatis /

L. Magne pater / sancte /

N. Grote eerbiedwaardige / heilige /

 

M. Laudamus te, / benedicimus te, / .

L. Livine, quidam viscera / matris membratur /

N. Livinus, die terwijl zijn vlees / in de moederschoot /

 

M. adoramus te, / glorificamus te.

L. .................... / in aula,

N. / werd gevormd,

 

M. Gracias agimus tibi propter magnam gloriam tuam. /

L. nondum natus homo, /

N. nog niet als mens geboren, /

 

M. Domine deus, / rex celestis, pater omnipotens. /

L. ..................... / dignatur /

N. / waardig was /

 

M. Dominus deus/ agnus dei, / filius patris. /

L. ...................... / amore / superno. /

N. / al de liefde / van de hemel, /

 

M. Qui tollis peccata / mundi, miserere nobis. /

L. ............................. / turbavit regni. /

N. / bracht opschudding in het rijk. /

 

M. Qui tollis peccata mundi / suscipe deprecationem nostram. /

L. Faciem discessio sancti. / Nondum incedens annos /

N. Het afscheid van de heilige / Hij had nog niet de jaren bereikt /

 

M. Qui sedes ad dexteram patris, / miserere nobis, quoniam / tu solus sanctus, /

L. .............................................. / pubertatis / ........................ /

N. / der volwassenheid / /

 

M. tu solus dominus, / tu solus / altissimus / jesu christe.

L. regalis / ............ / signifer / superni regis.

N. En was al de koninklijke / ... / vaandrig / van de hemelse koning.

 

M. Cum sancto / spiritu / in gloria / dei / patris. /

L. Sacerdos / dei . / livine martir / .... / intercede /

N. Priester / van God, / martelaar Livinus, / / bemiddel /

 

M. Amen.

L. ad dominum pro nobis peccatoribus.

N. bij God voor ons zondaars.

 

Credo in unum deum:

 

M. Patrem omnipotentem, factorem / celi et terre, / visibilium omnium /

L. Letentur, / filii / .............................. /

N. Verheugen mogen / de kinderen / /

 

M. et invisibilium; / et in unum / dominum jesum christum*; et ex patre natum /

L. ecclesie. / ................. / Ipse /

N. van de kerk. / / Evenzo /

[*Weggelaten tekst: 'filium dei unigenitum']

 

M. ante omnia secula. / Deum de deo, / lumen de lumine, / deum verum /de deo vero.

L. ............................. / nostris / subveniat / .................... / precibus.

N. / moge hij onze / verhore / .................... / smeekbeden.

 

M. Genitum / non factum, /

L. Filii + vade, ait, / hominum, scitate + ang(e)lorum te manet insula /

N. Kinderen +ga, zei hij / mensen-, weet + het eiland van de engel(s)en wacht op u /

 

M. consubstantialem / patris / per quem omnia facta sunt.

L. glorificandum + quoniam / sanctum suam / mirificavit.

N. om u te verheerlijken + dat hij / zijn heilige / wonderlijk heeft behandeld.

 

M. Qui propter nos / homines / et propter nostram salutem / descendit / de celis.*

L. Inter flores / martirum / beati livini / exsultantes / celebritate.

N. In de edele schaar / van martelaren / van de zalige livinus / jubilend / om de roem.

 

[*Weggelaten tekst: van 'Et incarnatus est de spiritu sancto' t/m 'sedet ad dexteram patris.

 

M. Et iterum venturus est cum gloria / judicare / vivos / et mortuos cuius regnis

non erit finis. /

L. ..................................................... / Qui adeptus / .............. / quam meruit /

N. / die hij / verdiend heeft. /N. / Die heeft gekregen /

M. Et in spiritum sanctum / dominum / et vivificantem . /

L. .................................... / palmam / victorie + O felix, /

N. / zegepalm + O gelukkige, /

 

M. Qui cum patre / et filio / simuladoratus / et conglorificatur; /

L. O pie martyr egregie / nobis / petimus +quem laudent hodie /

/ nostre simphonie /

N. O vrome, buitengewone martelaar: / voor onszelf / smeken wij +vandaag lof brengen. /

/ aan wie onze accoorden /

 

M. Qui locutus est per propheta / et unam / sanctam / catholicam; /

L. apud / deum / jesus celi portas aperuit. / Subveniat ; /

N. Bij / God / Jezus heeft de poorten /

van de hemel geopend. / Laat hij ons helpen; /

M. et / apostolicam / ecclesiam.*

L. et / livinum cum palma / pia intercessione + suscepit in pace.

N. en / Livinus met de palmtak, /door zijn vrome bemiddeling, + heeft hij in vrede ontvangen.

 

[*Weggelaten tekst: 'Confiteor unum baptisma in remissionem peccatorum.']

 

M. Et expecto / resurrectionem / mortuorum, / et vitam / venturi / venturi /

L. Sacerdos dei / ....................... / livine / martir, / ........ / intercede /

N. Priester van God, / Livinus / martelaar, / .......... / bemiddel /

 

M. seculi / seculi. / Amen.

L. .......... / ad dominum, / pro nobis peccatoribus.

N. / bij God / voor ons zondaars.

 

Sanctus:

 

M. Sanctus / sanctus / sanctus /

L. Anima iusti / ab angelo suscepta. / Adorabunt omnes /

N. De ziel van de rechtvaardige / is door een engel opgenomen. / Hem zullen aanbidden /

 

M. sanctus, / dominus deus / deus / sabaoth / sabaoth.

L. reges. / ..................... / omnes gentes / ............ / servientei.

N. alle koningen. / / Alle volkeren / / zullen hem dienen.

 

M. Pleni / sunt / celi / et terra /

L. Solicitum / curis / livinum religionis / angelus herentem /

N. Vol kommer / is / livinus om het geloof / (en) door een engel getroost /

 

M. gloria, /gloria /tua.

L. solatur /et ire / volentem.

N. wanneer hij vastzit / en gaan / willende.

 

M. Osanna (1), / osanna, / osanna, / osanna /

L. Fulget iustus / ut in celo / sol refulsus / celica claritate /

N. De rechtvaardige schittert / zoals de zon / die aan de hemel straalt, / in hemelse helderheid /

 

M. in excelsis.

L. cuius dona gaudio (gaudet hec) plebecula.

N. over zijn gaven verheugt zich het volk.

 

M. Benedictus / qui venit / in nomine /

L. Concurrent fideles / .............. / qui que inter quos craphildis /

N. De gelovigen komen samen / .............. / -onder hen Crapheldis /

 

M. domini, / domini.

L. cum brictio infante / quem sanctus martir susceperat de sacro fonte.

N. met de kleine Brictius - / die de heilige martelaar opgetild had uit de heilige bron.

 

M. Osanna (2), / osanna, / osanna / in excelsis /........... / in excelsis /

L. Sacerdos / dei / livine / ................ / martir! / ................ /

N. Priester / van God / Livinus / martelaar! / /

 

M. in excelsis, / excelsis, / excelsis, / in excelsis.

L. intercede / ............. / ad dominum / pro nobis peccatoribus.

N. bemiddel / ............. / bij God / voor ons zondaars.

 

M. Agnus dei (1) / dei / qui tollis / peccata mundi: /

L. Quam gloriosus / ac famosus / his sanctus progreditur / ad salvandum /

N. Hoe glorieus / en roemvol / schrijdt de heilige voort / om te redden, /

 

M. miserere nobis, / nobis, / nobis.

L. virtuosus / gentes / et proficitur.

N. deugdzaam, / de heidenen, / begeeft hij zich op weg.

 

M. Agnus dei, (2) / agnus dei / qui tollis peccata / mundi, /

L. Ad cuius / de cuius / spectaculum / tam mirabile, /

N. Wanneer ze hem / over zijn / zien, / zo wonderlijke daden /

 

M. qui tollis / peccata mundi / peccata mundi, /

L. multi felicitantur, / mire tunc flaccidi / senes ovant /

N. prijzen velen zich gelukkig, / juichen dan op / en zwakke oude mensen /

 

M. mundi / miserere / nobis.

L. et parvuli pleni devociones / et quocumquam debiles morbo / sospitatem.

N. en kleintjes vol devotie / en zieken, aan welke ziekte zij ook lijden, / worden weer gezond.

 

M. Agnus dei, (3) / dei! / qui tollis / peccata / mundi: /

L. Sacerdos / dei! / livine / martir / intercede /

N. Priester / van God / Livinus / martelaar / bemiddel /

 

M. dona nobis, / dona nobis / pacem.

L. ................., / ad dominum / pro nobis peccatoribus.

N. / bij God / voor ons zondaars.

 

-------------------

 

[Alternatim tussen de antifoon - versen 1, 3, 5 en 7, en het motet - 2, 4, 6 en 8]

 

1. Salve regina, Wees gegroet, Koningin,

mater misericoridie, moeder van barmhartigheid,

 

2. Vita, dulcedo ons leven, onze zoetheid

et spes nostra, salve. en onze hoop, wees gegroet!

 

3. Ad te clamamus, Tot u roepen wij,

exules, filii heve, ballingen, kinderen van Eva,

 

4. Ad te suspiramus, tot U smeken wij,

gementes et flentes, zuchtend en wenend

in hac lacrimarum valle. in dit tranendal.

 

5. Eya ergo, advocata nostra, Daarom dan, onze voorspreekster,

illos tuos misericordes oculos Uw barmhartige ogen

ad nos converte. op ons richten.

 

6. Et ihesum, En Jezus,

benedictum fructus ventris tui, de gezegende vrucht van Uw schoot,

nobis post hoc exilium ostende. na deze ballingschap, toon ons.

 

7. O clemens, O goedertieren,

 

8. O pia, o dulcis virgo maria. o vrome, o zoete maagd Maria.

 

Alleluia. Alleluja!

 

 
 

Alle Daten

  • von 13 06 2011 bis 19 06 2011

Calendar

JUNI 2019
Mo Di Mi Do Fr Sa So
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30

WEBDESIGN | CLEARS